quarta-feira, 29 de setembro de 2010
quinta-feira, 26 de agosto de 2010
quinta-feira, 22 de julho de 2010
“Dívida”, enquanto termo isolado de qualquer contexto, é aparentemente ambíguo, definido pelo Dicionário Universal (Texto Editores, 2006) como “aquilo que se deve; obrigação”.
Para a habitual reflexão digestiva pós-jantar, interessa abordar o “fenómeno dívida” no campo das relações sociais numa perspectiva de angolano do grupo étnico Ovimbundu, também de origem Bantu. Em Umbundu, o termo é "ofuka", que implica específicamente dívida material (em bens ou dinheiro, passe a redundância), sendo que pagamento é "ofeto".
É consabido que cada língua veicula uma cultura, o que entre outras formas é visível nas parábolas, máximas e provérbios. Nesta ordem de ideias, diríamos que, entre os Ovimbundu, a dívida tem conotação negativa, seja entre indivíduos ou entre colectividades. Ou digamos, a advertência proverbial contra a dívida é mais sonante do que o seu enaltecimento, senão vejamos os seguintes provérbios:
- “Pesinsa panyale ongolo, pukamba panyale ofuka” (o joelho dá cabo da esteira, a dívida dá cabo da amizade); e ainda
- “Olevalisa eye onjaki” (aquele que empresta é brigão).
Ciente embora do inevitável subjectivismo, socorro-me da observação e background para ressaltar que, via de regra, somente no momento da devolução é que se ouve a máxima favorável à dívida, como forma de retribuir o agradecimento de quem foi favorecido:
- "Ovê, tuapandula calwa okacina kana"! (Queria dizer muito obrigado por aquela coisa!)
- “Acimwe ko! Walevalisa, wasolekisa” (De nada! Quem empresta, reserva).
Sendo também verdade que do imposto e da dívida o homem, enquanto ser social, não se livra, importa levantar algumas questões para continuar a reflexão (e por que não o debate?): que mito explica tal associação directa de dívida a problemas entre os Ovimbundu? Será algum sintoma de pouco sentido moral dado à palavra no acto do acordo de cavalheiros, já que os contratos escritos surgiram mais tarde? Será uma forma de atenuar o impacto da decepção, uma forma de “guerra avisada não mata”? Trata-se de um exercício de carácter especulativo que não pretende outra coisa senão contribuir para a reflexão, ressalte-se.
Seja qual for a resposta para as perguntas supra levantadas, não se pode negar que a dívida tem um grande potencial no desgaste das relações sociais e interpessoais, sobretudo quando o devedor não dá sinais de preocupação. Nestes casos, ou partimos para a pressão activa, ou nos resta esperar que o devedor se lembre da existência da moral e ouça a sua consciência, o que, em último caso, é que diferencia os homens de javalis, macacos e a restante variedade de animais irracionais.
Gociante Patissa, Benguela 16 Julho 2010
segunda-feira, 19 de julho de 2010
domingo, 11 de abril de 2010
quinta-feira, 8 de abril de 2010
Tradução da introdução: Ana chega à casa e encontra seu tio em casa. Há um bom tempo que não se viam. Por isso, ele quer saber novidades da sobrinha, e ela o mesmo. Mas como manda a tradição (pelo menos na maioria dos casos em Benguela) é o mais velho quem dirige o principio da conversa:
Sesa [sé-ssah] – Da-me licença
Ewa [eh-wá] – Sim.
Omangu yeyi – está aqui a cadeira.
Ndapandula – obrigada.
(Por influência do povo Vacisanji, oriundos do município do Bocoio, geralmente a pessoa toma o assento e só depois iniciam a conversa)
Mbo ndia, tio –
Mbo ndia a Ana
Omwenyo wenda? – Como vai a vida?
Wenda ciwa – Vai bem.
Omwenyo wene wenda? – E a vossa? (Nota: como é sempre previsível que um adulto tenha família constituída, se não directa pelo menos indirectamente, então procura-se saber deles no plural).
Wapitila ale osimbu? – Já chegou faz tempo?
Sio. Ndopo mwele – não, agorinha mesmo.
A tiyu, etali kuandele kupange? – o tio não foi ao serviço hoje?
Sio, eteke liange liokupuyuka – é meu dia de descanso (nota: no script convencional para as línguas bantu, o “s” entre vogais não tem o valor de “z”, do mesmo modo, o “g” nunca tem valor de “j”. Outra curiosidade, em Umbundu não usamos a letra “r”).
Tiya yove wasia okakulia. – A tua tia deixou alguma comida.
Oco [ótcho] a tiyu – está bem, tio.
Oyongola ohita l’ombisi, ale ombolo locisangwa? [oyongola ohíta lombissi, ale ombolo lotchissangua] – Queres funji com peixe, ou pão com quissangua?
Mbi ohita mwele – pode (ou deve) ser funji mesmo.
Algumas horas depois de muita “fofoca”.
A tiyu, ndenda yapa – tio, vou já.
Enda ale? – já vais?
Oco[otcho], ekumbi liaenda – Sim, está a ficar tarde.
Kwende ciwa![tchiwa?] – Vai bem, sim?!
Ndapandula. Sala po ciwa! – obrigada. Fica bem!
Kavalamise po! – Leva-lhes minhas saudações!
Oco. Valamisapo vo – Farei presentes. Saúda também os outros (de cá).
...................
Kulisaña kapui! - Até breve!
Gociante Patissa, v'Ombaka
terça-feira, 16 de março de 2010
sexta-feira, 14 de agosto de 2009


sexta-feira, 3 de julho de 2009
Puãi ndaño lasakalalo, utõi wetu watambula ombanjaile yatundilila kevindi liukuetu Cangue (www.cangue.blogspot.com). A kota Cangue, tuapandula imue vali onjanja.
"Etu tucinyi casuapo, kuenda twayonguile okunina oco vofeka yetu olosoma viutundasonde kavikapilikiwe okupopia oputu, yina kavatela ciwa olonjanja vialua, osimbu okuti nda pali oloñuatisi vitela elimi lioputu".
...
Viakuavo tuimba uvangi vievi
Artoliterama (http://www.artiliterama.blogspot.com/)
Mesu ma Jikuka (http://www.mesumajikuka.blogspot.com/)
Inside Out (http://www.afrikabluesky.blogspot.com/)
Uige Centrico (http://www.uigecentrico.blogspot.com/)
Universidade Jean Piaget Polo de Benguela (www.universidadepiagetbenguela.blogspot.com/)
.
Tukulavokaeli uhayele kuenda utõi
Ame kamba liene, Gociante Patissa
terça-feira, 31 de março de 2009

sexta-feira, 20 de março de 2009
Otchisimilo tch'ove tch'okusovola kamwe akanhondo k'umbundu vo' internet tchandisandjwisa tchalwa. Ovisimilo vyasoka ndevi ovyo twasukila otcho v'ofeka y'etu ndulingilemo tchimwe tchisilivila. Ove salapo tchiwa, kwenda upange wafetika ndeti wendisa k'ovaso.
Ame
Benedito Cangeno»
.............................
segunda-feira, 9 de março de 2009
Hela, ponambi ya cimumba wange woñaña, tuakala lokusapela. Ndomo wacikulihi ale okuti, polonambi, pakuete uloño wokutambula uloño vovilongua.Oco yapa vokusapela, umue walombolola ekalo kaliaposokele lia ndona umue okuti olipanda calua. Posi eya osanda okulekisa okuti ovo vakuete ovikuata, olohuasi. Eci catanga mo omanu ceci okuti ndona u ndeti kayongola okutalavaia, ulume muele eye lika onalavayi, ndaeño kepata oku atundila kakuli vo uhuasi.
Sekulu umue yu watambulula hati, ndona ovanguiwa apa olinga ndolusapo wosima:
“Osima vayilisa owiki. Puãi yapa kayimuha, ikuata okulesa etimba liaye liosi, la pana okuti owiki waco kawapitilile”.
quinta-feira, 5 de março de 2009
terça-feira, 13 de janeiro de 2009
Kimbo kupãla, kuna okuti ofela yikamba ongusu yokulamana olomunda, kuna akuti alume valongisiwa uloño womuenyo pokusuñinya ponjango, pana akuti vovilongua ovinyama visapela, ovikunla vi sika efiengu, kuenda olondui vimba ovisungo, kuli ombala yimwe londuko Cindumbu. Yatyamela o Monte-Belo, kolupale wo’Mbokoio. Oko kutunda olusapo wetu wetaeli.Kuakala apa ko Cindumbu umue utyañi wolohuin, una wakala locikele cokupasuka vokuca oco alimelehe ko vusenge. Koñolosi oco asiataele okutyuka.
Ulume wu ndeti wakala ocimbumba lokukuata oñaña yosiwe. Walumbile vo ongue asangele tupu okamola ulika v’usitu. Yu vakuata muele ocikembe, cikale eye, cikale ocinyama. Weya okukolela ongue oyo toke petosi lyokuyisilasila okulava oñanã osimbu eye akatyanã olohuin. Koñolosi pokutyuka, ongue yasiataele okuyolela ñala yaye ndacina olombua viasiata okulinga.
Olosungue vyutiañi violohuin eteke limue viafetika okulungula vati:
– Ovê, lunguka, ocinyama ndongue hacoko okolela. Eci cilumana, omo okuti covusenge. Eteke ño onjala yusiopota, oñaña yove iya yitakiliwa.
Utyañi kaendele lokukapako alungulo vaco, kuenda waenda lokusima ati olosungue vienda lokuluisa. Ongue ekamba lyaye, nda kacipondola okuti yipanga usuanji wanlinga ndowo. Ovo puãi vaenda lokutongeka okulungula:
– Eteke onjala yukuata, kamba lyove ngue wiya otakila oñaña!
Eteke limue, oco apa okuti utyañi utue wotokota levi ainda lokuyeva, ati ndipitila ndeti konjo, olete ongue yuyolela lesanju. Ocitangi ño ceci okuti omela wangue wasalala osonde yitalala… Utyañi opo vali kasumile, simbo kutue kuitaela asangu. Wakuata vondiaviti yaye, yeyi vutue wangue, alopo yimue yeyi, toke ocinyama catula omwenyo. Okuiya iñila ndeti kohondo, wasaña oñaña yapekela, kuenda yonla muele ndusongui. Ponele yohama patandavala ekongo limue lyonyoha yatula omuenyo. Utyañi weya okulivela leci apanga, kuti puãi ongue yateyuila oñanã yañala yaye konyoha, oco yakuatela osonde komela. Ulume leci apanga vali kacilete. Weya okukenda ongue kumosi londiaviti.
Ondaka yokupatekela: sumbila alungulo otambula, puãi sokolola apa handi puapangele cimue, kuenda cavelapo, sokolola okuti kulivela wakaele ukulu nda akusiala konyima.
(Muele yolusapo lame vo sokulihile, puãi tueya lawo oco tusokololi)
Gociante Patissa, Benguela 12-01-09
segunda-feira, 1 de dezembro de 2008
Osimanu yapita ndeti oco ukuenje umue atela okupapata vo computador imwe yanyolehele. Esanju lyaco linene calwa.
Sali po ciwa
quinta-feira, 31 de julho de 2008
terça-feira, 22 de julho de 2008
kaviandimbile handi
olonjanja kavitendiwa tualisisita
haka kwenda ukuetu kupula
olonjanja kavitendiwa tualisipula
Acinyi conjila yange
a lume koloneke viange viohuya
ndinge ohenda njevelele
kukatakate peka lyange ndepupu lyofela
nda ndakulueyela ove netele
apa handi ovina kavianyolehele
ukuetu mbanjiliye kukapuke kutue
Tulilongise lolonjila
uloño wokusika efienu vohali yokupalanla
tyuka ukuacisola cange katualisile
ocisola cange ocikuetele ondimbu
haka hela mbi cilinga osimbu?
mbi hela olivela?
talama yevelela sokolola
ukuacisolacange cimosi lika
«In Consulado do Vazio, Gociante Patissa 2008»
terça-feira, 20 de maio de 2008
sábado, 10 de maio de 2008
Olonjanja viosi ndimola onjali letemo peka, ofela yiveta kutima wange kuenda ndipandula njali yange, Emiliana Citumba Gociante. Vo kwenda kwoloneke, kumosi lakatanga - teke linvi... teke liwa – walekisa okuti okwete ondio yokulima, onete yokuteywila omãla vaye kwenda epinli lyo kuvalekisa onjila yuloño. Watulongisa okuti “otembo ka yilyalya camale”.Gociante Patissa
(Lavululi: ociluvyaluvya casangiwa po "Angola Xyami")
terça-feira, 12 de fevereiro de 2008
- Ó mulher, mi traz cá a comida e o colher.
Ukai kacolombolokele nda colher yaco onye, puai calingaale ocituwa okuti pokulia te lo’nguto.
Oloneke vipita, eye ulume otongeka lokupinga l’anyami kumosi l’asonjo nda olete akombe:
- Ó mulher, mi traz cá a comida e o colher.
Eteke limwe ukai utue wotokota, okuiya wakwa lokulinga hati:
- Ame vo ndakava…!!! Ove umbulutu yimwe yivi, nye olingila okuti nda olete akombe onditukala “colher”??? Etali vo kacipiti: KOLIER YOVE, KOLIER YA MAMAI YOVE, KOLIER YA PAPAI YOVE, KOLIER YO’KIMBO LYENE!!!!!
- Ulume andi wasaluka, cipopia ndona kacolombolokele. Lakombe vo vasaluka. Ukai yo enda lokulupuka kumosi lokupalamisa:
- NDAKULONGA! KOLIER YOVE! ONDILAVISA, ONDITUKALA… NYE OPOPELA OPUTU YOVE Y’ANIÑA? NDUKUTELEKELA, HANDI OLINGA HETI KOLIER????
(Wasapuilile ko tate Victor Manuel Patissa – eye watula omwenyo epandu-vali kwanyamo k’onyima)
terça-feira, 5 de fevereiro de 2008
Etambululo: Cavelapo okuyoka lohombo, oco kesinya lyo lui kusale ohosi kuenda akovi, omo akuti oyo kayili amela. Konjanja yavali, ambata ongalo yakovi, puãi otiuka lohombo. Vungende watatu ambata ohosi, oco akuti kesinya alopo kusala, yimue vali onjanja, ohosi lamela. Vokusula ko, okuenda lohombo okukasanga ohosi kumosi lamela.
Etambululo: Ondaka yimue kayalelukile. Puai wapopia walinga hati, omo okuti kokukala kuetu omola akota liove omola wove vo, ove te walyangela konambi yonekulu yove yonepa yomola wove ukai. Konepa yonekulu komola ulume, epata lyove lyosi (cikale vamanjove ckale vakota ale apalume) vakukalelapo ale, onambi yayo vo.
sábado, 19 de janeiro de 2008
Kuakala ukuenje umue okuti, omo kasolele upange wokulima, wavanja upange vocakati kolupale waye. Vokuenda kuoloneke yu wainda lokulilongisa elimi lio'putu. Lo ame layo vo yafetika okuvokiya.
Eteke limwe vokuenda okuñualañuala wasokolola okulia osanji lovakamba vaye ko'nanya. Okuiya wosika ndona yaye hati:
- Ó mulher, vou trazer meus migos. Tráta lá aquilo (eye kalongisa oputu yaco ku'ndona)
Vokutiuka weya apa lesanju lesolo kumosi. Puãi hati ndivanjiliya pevindi, osanji alopo yeyi ivanja, kayapondelwe, kayatelekelwe.
- Mas, ó mulher, osanji kwayitelekele?
- Sio! - Ukai watambulula
- Mas eu não disse trata lá aquilo?
- Oco mwele ndapanga. Omo okuti walinga heti tala tala kilu, ndasima siti ukuetu mbi wasakalala lombela. Oko mwele ndalaña loku tala tala kilu... ndamuna wacinuma.
(Wasapuila ko kota lyange Rosa Ngueve Gociante Patissa)
sábado, 12 de janeiro de 2008
Ovimbundu esila lyowiñi lyocitumbuylukila co Bantu (vocifuka co Africa), vasoka ndonepa yakwala ketendelo lyolonunge vyofeka. Ovimbundu olonyitiwe vyocakati kwenda ombwelo yofeka, kwaluhumba vo Huambo, Oviye, Ombaka, Kuanza sul, Oluvango, o Musambe, kwenda Okunene. Puãi okucipopia mwele ocili, Umbundu kawasile ofeka, vamue vati momo lyuyaki wakoka okuti omanu kavakuata ocitumalo cimwamer lika, kuli andi vana vasima okuti kotembo y’upika apata valisandola. Onepa yatatu yavana vasima okuti kakuli ale owiñi kahulisangi, nde ci catuwa olomunda okuti kavilisangi.
Catyamela koviholo, olonoño vyalua vyolonyitiwe vimbundu, ndeci asonehi Manuel Rui Monteiro, Ndunduma Wa Lepi, Pepetela Gabriela Antunes (Una wafa ale), Aires de Almeida Santos (laye vo wafa), Alda Lara (laye vo wafa). Konepa yolonjimbi, tukwete handi ndeci Tchissica Artz, Sabino Henda, Bela Tchicola, Justino Handanga, Katchiungo, Flay, Bessa Teixeira, Matias Damásio, Joaquim Viola, César Kangwe (ava ndeti olonganji vo vonjo yingungo vyio Rádio Nacional de Angola).
Konepa yolondambi vyafeko, ndaño kavacitela okuvangula elimi ly’Umbundu, kulala wo Miss Angola, vitatu olonduko vyatela okuvyala, ndeci Geovana Pinto Leite (U’mbaka), Hidianete Cussema (wo k’Oviye) kwenda andi umalehe Zenilde Josias. Cisukila puãi okulombolola okuti ulala Wo Miss Angola amanu vosi ko vahusole ale vahusumba, omo okuti afeko wakisikiwa okuwenda vocila luwalo wokosi lika, kwenda olonjanja vimwe asongwi vamwe (apika voloñeyi) vainda lokuvayonjayonja lolombongo kwenda ukema oco vapekele lavo.
Kolonganji vyokuhambatisa asapulo, vyapiala ovimbundu okuti apa vyapita viasia onduko, cikale kolonjo vingungu, ko yoviluvialuvya, cikale onjo yovikanda vyesapulo. Tusokololi ndeci Analtina Dias, Mário Vaz, Luís Domingos, Bela Malaquias, Patrícia Pacheco, Luísa Fançony, Cristina Miranda, Mateus Gonçalves ale William Tonet.
Ombembwa yiviale!
GP
quarta-feira, 2 de janeiro de 2008
Tufetika cilo ulima wokaliye, puãi twasima tuti yapityila otembo yo'kwambatisa evindi lyasapulo lovisimilo kelimi lya vakukululu vetu.
Kacalelukile, capiala okuti katusangi ovitumalo vyelongiso ly'Umbundu, puãi wapopia walinga heti "Ukwene kakulongisa uveke, oco wakusaña lawo ale".
Tukwati kumosi ocikele co avela evindi kelimi lyetu, cikale lasapulo, cikale lóvisimilo.
Ombembwa yiviale!
Gociante Patissa




